LUCA debateert over toekomst hoger kunstonderwijs in Kassel

Mid juni gingen Jean-Pierre Rammant (JPR, voorzitter Raad van Bestuur van LUCA ), Maarten Vanvolsem (MVV, vicedecaan Onderwijs) en Bart Geerts (BG, vicedecaan BAM & Internationalisering) naar de veertiende Documenta in Kassel. Om wat kunst te snuiven, maar vooral om deel te nemen aan The School of Everything, een driedaags symposium over het kunstonderwijs van morgen.

De directie samen op stap naar Documenta. Kan je uitleggen wat de aanleidingen de motivatie was van de trip?
 

JPR - We participeerden aan een symposium waar vier kunsthogescholen en een aantal externen met elkaar in discussie gingen. Met de Raad van Bestuur en de directie willen we onderzoeken hoe de andere kunstscholen zich organiseren en positioneren en hoe wij ons hiertegenover'benchmarken'. We vinden het belangrijk om open en genereus naar de wereld te kijken en te leren van anderen. We leven in een veranderende maatschappij en de jongeren die we opleiden moeten we helpen om in die samenleving een relevante rol op te nemen.

De student moet altijd centraal staan en wij moeten als onderwijsinstelling grondig en kritisch nadenken over wat een student moet meekrijgen om straks te kunnen functioneren in de samenleving.
We staan voor een paar belangrijke uitdagingen en beslissingen dus moeten we reflectieve momenten inbouwen. Deze oefening is natuurlijk nog niet af. We zullen de komende maanden enkele buitenlandse scholen nader onderzoeken om meer inspiratie op te doen. Alto in Finland staat bijvoorbeeld op het lijstje als typevoorbeeld van een getransformeerde kunsthogeschool.

Het symposium draagt de titel 'The School of Everything'. Kan je toelichten wat dit is?
 

BG - De initiatiefneemster is Joulia Strauss, zij heeft onder andere gewerkt in de filmschool van Berlijn en werkt nu in Griekenland, waar ze de initiatiefneemster is van de Avtonomi Akadimia, een open, interculturele “universiteit” in Athene. De School of Everything stelt de vraag naar de school van de toekomst. Hoe kan onderwijs een motor zijn voor sociale verandering? Wat is de rol van het kunstonderwijs in die context?

"Het belang van het proces op het eindresultaat liep als een rode draad door het symposium."

Wat was onze bijdrage op het symposium, over wat hebben jullie het gehad?
 

BG - Jean-Pierre Rammant heeft het met Art Practice and Art Research gehad over de positionering van LUCA tegenover kunst en wetenschap. Dit gegeven werd ook breder gekaderd: Welke rol nemen andere universiteiten en kunsthogescholen op? Vervolgens heeft hij nog het project 'Art Without Bars' toegelicht. In het project Top Hat bijvoorbeeld participeren twee studenten van de campus Lemmens in een reeks workshops met ex-gevangenen rond kunst, creatie en zingeving.

Maarten Vanvolsem had het over 'Curricula for the day after tomorrow'. Hij ging daarbij in op de nood aan herpositionering van het kunstonderwijs. Dat is nodig als we onze studenten de skills willen meegeven die nodig zijn in de samenleving van morgen. Maarten legde niet een concreet curriculum voor, maar belichtte een aantal uitgangspunten voor de curriculumhervorming waarbinnen LUCA over wordt nagedacht. Wat voor mensen willen we opleiden? Welke methodes gebruiken we daarvoor? … Het was interessant dat de collega’s van HyperWerk uit Basel een presentatie brachten die volledig in dezelfde lijn lag.

Ikzelf heb het OPAK-project Drawing is Thinking – Thinking is Moving gepresenteerd. Dat is een onderzoeksproject van Ronny Delrue waar ik aan meewerk en waarin wordt nagedacht over de rol en het belang van het tekenen in het kunstonderwijs. Dit onderzoek is in deze context relevant omdat het eerder de nadruk legt op het proces dan op het eindproduct. Het belang van het proces op het eindresultaat liep als een rode draad door het symposium.

"We moeten geen conformisten kweken. Integendeel. We moeten de student wapenen met een autonoom en kritisch vermogen. Anderzijds… is het de logica zelf dat we jongeren afleveren die een bijdrage leveren aan de samenleving."

LUCA, een grote kunstschool

Vooruitlopend op de definitieve bevindingen en resultaten; kan je nu al inschatten waar we momenteel met LUCA vergeleken met een aantal andere kunstscholen?
 

JPR - Er is op dat vlak vooral goed nieuws. LUCA is een grote kunstschool. We hebben een gigantisch potentieel door onze omvang en breedte (in domeinen). Bovendien, en dit zal nogal wat collega's verrassen,…zitten  we eigenlijk goed qua overheidsfinanciering.  Nogal wat van onze internationale collega's moeten het met veel minder middelen doen. Het lijkt een beetje onwaarschijnlijk maar in Kunsthochschule Kassel (900 studenten) zijn er slechts 9 vastbenoemde docenten. Negen. De rest van de docenten zijn freelancers. Eenzelfde beeld bij de Academy of Art and Design (Basel, 800 studenten) waar sterk ingezet wordt op projectonderwijs.
 
BG - We doen het goed, maar we moeten toegeven dat we nog teveel aan het 'schoolse' blijven vasthouden. In het buitenland zijn de docenten meer coaches dan lesgevers. In Zwitserland en Duitsland is het leren en werken veel meer geïntegreerd. In Zwitserland bijvoorbeeld is het normaal dat studenten vier dagen studeren en een dag werken. Dit heeft implicaties op de manier van lesgeven en werken. Er is een grote flexibiliteit, men werkt projectmatig. De studenten zijn heel gemotiveerd en… ze hebben praktische ervaring die maakt dat ze makkelijk werk vinden.

Ook opmerkelijk is het belang dat men hecht aan research. In Zwitserland wordt het kunstonderzoek even sterk gevaloriseerd en geapprecieerd als het onderzoek in de wetenschappen. Op dat vlak hebben we hier nog een lange weg te gaan, denk ik.

Welke dingen willen jullie onderzoeken? Welke criteria zullen gebenchmarkt worden?
 

BG - We zien dat er bij onze collega's altijd een kruisverband is met een universiteit. Dat hebben we dus gemeen. Concreet zullen we kijken naar organisatie, integratie, de samenwerking met de universiteit,het curriculum, de positionering….We kunnen leren en dingen opsteken van zij die ons vooraf gingen. Sotirios Bahtsetzis (moderator van het symposium) gaf een interessante typering van wat een universiteit kan zijn: autonoom, in de publieke sfeer, niet discipline gebonden, niet utilitair, voor ‘civil disobedience’. Geef toe, allemaal elementen met veel potentieel. 
 
JPR -De concrete samenwerking met de universiteit is een complexe materie; we hebben hier pionierswerk te verrichten. De Raad van Bestuur van LUCA heeft aan de Decaan de opdracht gegeven om hierover een werkgroep op te starten. Op die manier willen we niet afwachten wat er over een mogelijke integratie wordt beslist door anderen, maar zelf proactief standpunten innemen. We willen zelf aan het stuur zitten. 

"De rol en positie van het kunstonderwijs in de maatschappij… dat is de allereerste en de allerbelangrijkste vraag die we ons als hogeschool moeten stellen."

Zélf aan het stuur zitten 

Kan je de belangrijkste uitdagingen waar we voor staan toelichten?
 

JPR - Ja, er liggen wel wat uitdagingen. We moeten open en kritisch nadenken over de doelstellingen van de school op lange termijn. De mogelijke integratie met een universiteit… wat zal dat betekenen, hoe moeten wij ons binnen een groter huis positioneren, hoe kunnen we intensief samenwerken en toch onze eigenheid bewaren, wat betekent een integratie voor onze professionele opleidingen? Allemaal open vragen waar we samen antwoorden op moeten vinden.

MVV- We willen het toekomstbeeld, onze langetermijn doelstelling strategisch vastleggen. Hoe past onze bachelor/master in het geheel van een universitaire opleiding? Wat betekent de curriculumhervorming voor de toekomst? In het onderzoek The Future of Job Reports van het World Economic Forum (2015) lezen we dat creativiteit en kritisch denkvermogen, emotionele intelligentie en cognitieve flexibiliteit, people management, samenwerking, … de vaardigheden zijn die in een professionele context erg belangrijk zullen zijn. 

We moeten durven vragen hoe onze LUCA opleidingen zich verhouden tegenover die toekomst en welke rol we daarin  kunnen en willen spelen.

Moeten wij als kunsthogeschool eigenlijk wel marktconformdenken? Moet nu net het kunstonderwijs niet kritisch en disruptief zijn?
 

JPR - Ja, dat klopt, we moeten geen conformisten kweken. Integendeel. We moeten de student wapenen met een autonoom en kritisch vermogen. En dat is er de vraag die een van de sprekers Paul B.Preciado meegaf: in hoeverre kan je een instelling open genoeg maken in tijden van oplevend nationalisme? Anderzijds… is het de logica zelf dat we in return voor de financiële steun van de overheid, natuurlijk wel jongeren afleveren die nadien een bijdrage leveren aan de samenleving.
 
BG - De gepresenteerde cases op het symposium waren daarom verrassend in hun verscheidenheid en hun innovatieve kracht. Het ging van Pirates Cinema waarbij de maker met een harde schijf vol films en muziek de confrontatie met het publiek aanging. Hoe ga je om met data, met het culturele verleden, hoe maak je kennis publiek beschikbaar? Er waren graffiti tapijten gemaakt met robots, het ging over fonteinen die ingezet worden als warmtebaden. Kritisch en disruptief zijn, betekent natuurlijk niet dat je geen stem hebt in het publieke debat; een actieve rol opnemen in dat publieke debat betekent niet dat je de consensus bevestigt. 

"We moeten open en kritisch nadenken over de doelstellingen van de school op lange termijn."

Waarom moet het huidige kunstonderwijs zo nodig herdacht worden? Creativiteit, kritisch denkvermogen, samenwerking, zijn toch competenties die onze studenten vandaag toch ook moeten verwerven?
 

JPR - We moeten af van het idee dat LUCA een kunsthogeschool is waarin kunstenaars worden opgeleid, als dat al zou kunnen. We bieden onze jonge studenten tools aan, we helpen ze om bepaalde nodige skills te ontwikkelen. Onze afgestudeerden kunnen effectief ervoor opteren om kunstenaar te worden, maar ze kunnen ook andere rollen opnemen in het brede werkveld. Dit geldt trouwens voor de meeste universitair opgeleiden. We moeten onze studenten vooral dingen leren die vanuit een artistieke context een meerwaarde kunnen zijn: een kritische attitude ontwikkelen, dingen realiseren, creëren, projectmatig (samen)werken, innoveren, ondernemen, ...
 
MVV - Ik denk, om eerlijk te zijn,  dat onze focus niet altijd juist zit. In mijn lezing heb ik het nogal provocatief geformuleerd, met name: 'Let us be honest, art school should not be about art.' Om het wat te duiden geef ik ook het vervolg mee : '… art school should not be about art,they should be about coaching students that are creative and produce stuff. Sometimes this stuff is art, sometimes not.'

We weten uit de studie Loont Passie dat, afhankelijk van de sector 10 à 12% van de professionele kunstenaars kunnen leven van hun kunst. Dezelfde studie maakt melding van het feit dat vele van deze kunstenaars een mastergraad hebben (tussen de 51 à 68%). Als we ook nog in rekening brengen dat 45% van onze studenten na hun afstuderen niet meer actief met kunsten bezig zijn, betekent dit dat ongeveer 5% van de kunstenaars (die van hun kunst kunnen leven) potentiële alumni zijn van LUCA. Met dit in het achterhoofd kunnen, nee, moéten we ons afvragen … en wat dan met die andere 95%?

BG - We moeten ons de vraag stellen of onze beoordelingen op jury’s adequaat zijn. Want 'de besten' zijn  niet automatisch degenen die het straks maken in het kunstenveld. Het zijn vaak zij die 'middelmatig' presteerden op de kunstschool die later succesvol zijn in het werkveld. Dat is eigenlijk ook niet zo vreemd. Het gaat om meer dan artistiek talent in de kunstwereld. Het gaat ook over netwerken, over de juiste mensen ontmoeten op het juiste ogenblik, …

Is dat geen pijnlijke constatatie? Bovendien lijkt dit me een moeilijk verhaal om te brengen bij rekruteringsinitiatieven (op infodagen, sid beurzen,…)
 

JPR - Dat is het nu net niet. Doordat onze afgestudeerden een brede waaier aan relevante skills verwerven zijn ze breed inzetbaar. Wij trekken jongeren aan die op een iets 'andere' manier denken en functioneren. Dit is een grote en sterke troef.

Neem de door LUCA voorgestelde Educatieve Master. Dit is een positieve keuze, een versterking en aanvulling van een eigen kunstpraktijk. Leraar worden is geen “second choice” maar een bewust engagement. Met de blik op de toekomst gericht, moeten we dus ook naar het brede werkveld kijken, niet als een tweederangs alternatief voor een bestaan als kunstenaar, maar als een mogelijkheid tot zelfontwikkeling vanuit een specifieke opleiding. Het werkveld is sterk in evolutie, zowel de bedrijfswereld, het sociaal-culturele veld als de cultuursector zelf. Het thema werkveld staat hoog op de agenda bij het hogeschoolbestuur, net als het thema  internationalisering en het thema onderzoek. 

Openheid, minder paternalisme

Kunnen jullie kort en in telegramstijl meegeven wat jullie vooral hebben opgestoken in die driedaagse?
 

JPR - De gerichtheid op de maatschappij, veel van de projecten spelen zich buiten de school af. De rol en positie van het kunstonderwijs in de maatschappij… dat is de allereerste en de allerbelangrijkste vraag die we ons als hogeschool moeten stellen.
 
BG - Healing! (lacht) Dat is een woord dat vaak gevallen is en waar ik het aanvankelijk moeilijk mee had. Maar goed, vertaald naar ons domein wil het vooral zeggen: studenten leren en aanmoedigen om in team te werken, het geheel zien, leren werken binnen het kader van 'de werkelijkheid', oog hebben voor de 'zachte' waarden, zorg dragen voor je omgeving en voor jezelf, verantwoordelijkheidszin in de maatschappij.
 
MVV - Openheid. Een vrije ruimte voor de student. Kunnen werken los van tijd en ruimte. We zullen dit ook daadwerkelijk faciliteren door een vrije ruimte te voorzien in studiepunten. Die ruimte kan de student zelf invullen. Ook fysiek zullen we werk moeten maken van een manier, een platform waar de studenten elkaar makkelijk kunnen ontmoeten.

Ik kan me voorstellen dat een dergelijk symposium inspirerend is. Er zijn tal van 'goeie voornemens'. Maar wat doen we verder met de nieuw opgedane inzichten? Wat zijn de concrete next steps?
 

BG - In oktober organiseren we tijdens de LUCA Showcase samen met Flanders DC en Kunstenpunt een studiedag over de evolutie in het kunstenveld en de impact hiervan op het werkveld. Wat is er aan het veranderen in de creatieve sector? In hoeverre biedt ons curriculum hier een adequaat antwoord op? Naast de inhoud moeten we ook over de vorm nadenken. Meer projectmatig werken, onze jongeren wel coachen maar niet bepamperen. We moeten af van het teveel aan bureaucratie en paternalisme.
 
JPR - Heel concreet, de curriculumhervorming waar Maarten en de opleidingshoofden aan werken concretiseren: volgend academiejaar moet dat leiden tot wijzigingen die in het academiejaar 2018-19 effectief geïmplementeerd zullen worden.
 
MVV - Door het nieuwe curriculum zal het makkelijker worden om over de opleidingen heen samen te werken. We werken nu aan een hogere effectiviteit zonder aan kwaliteit in te boeten. Enkele voorbeelden? Een LUCA-brede curriculum structuur zal zorgen voor meer mogelijkheden voor de studenten. We zullen werken aan grotere vakken door vakken te bundelen. In plaats van arbitraire opsplitsingen (voorbeeld geschiedenis 1 in het eerste jaar en geschiedenis 2 in het tweede), zullen we kiezen voor gebundelde en exhaustieve vakken.

Ik ben ervan overtuigd dat we meer moeten durven op vlak van curriculum. In Hongarije heeft men bijvoorbeeld een opleiding die koken en fotografie combineert. Dat is toch behoorlijk inspirerend. 
De hervorming van ons curriculum is een goede zaak, dit werd bevestigd door de cases van onze internationale collega's; en dat is natuurlijk een opsteker.

Mooie ambities, hoe vertaal je dat naar concrete actiepunten?

JPR - We moeten naar een open - minder paternalistische - school, waar we meer flexibiliteit toelaten en onze troeven uitspelen naar de buitenwereld. We kunnen internationaal 'leading' worden, we hébben het potentieel, en we hebben de goesting.
 
BG - Om dat te bereiken moeten we nog meer naar buiten treden. Het is vaak door projecten en programma’s te presenteren in het buitenland dat de echte troeven en sterktes zichtbaar worden. Trots zijn op wat we hebben en doen en voortdurend openstaan om te leren van anderen.
 
Mooie woorden, mooie plannen . Laten we met zijn allen die dialoog aangaan tijdens de LUCA Showcase.
Save the date: LUCA Showcase van 23 tot en met 28 oktober in Gent.

 
Interview door Ilona Terkessidis (juli 2017)

website by